Vallei- verhalen
Ruilverkaveling in de Getestreek
De valleien van de Kleine en de Grote Gete liggen op de overgang tussen Zuid-Hageland en droog Haspengouw. De bodem is er overwegend samengesteld uit löss. In die vruchtbare leemstreek vestigden de eerste boeren zich zo’n 7000 jaar geleden in de buurt van Wange (Landen) aan de Kleine Gete. Ze teelden er onder andere haver, wikke en peulvruchten. Vanaf de middeleeuwen werden de gronden in de vallei en op het plateau meer begraasd en intensiever bewerkt. Dat beïnvloedde de vorming van valleilandschappen. Tot vandaag wordt in de Getevallei veel aan landbouw gedaan, zeker in vergelijking met de valleien van de Demer en de Dijle. Sterker nog, het areaal akkerland breidde uit in de periode 1950-2000, zo blijkt uit een studie naar historisch landgebruik in de valleien. Ruilverkaveling speelt daarin een rol.
Zoektocht naar efficiëntie
Na de Tweede Wereldoorlog was het zoeken naar manieren om landbouw in de Getestreek rendabel te houden en vooral efficiënter te organiseren. Want versnipperde eigendom, natte valleigronden en steile plateaus maakten boeren in de Getestreek niet eenvoudig. Ruilverkaveling bood oplossingen.
Bij een ruilverkaveling organiseert de overheid – vandaag de Vlaamse Landmaatschappij, tot 1988 de Nationale Landmaatschappij – de herindeling van agrarisch gebied. Door middel van ruil worden versnipperde of (te) kleine percelen omgezet in grotere aaneengesloten kavels. Die kunnen efficiënter worden bewerkt. Tegelijk worden investeringen gedaan in de verbetering van veld- en toegangswegen naar de nieuw gevormde kavels en worden rooi- en drainagewerken uitgevoerd.
Beeld: Cover van programmabundel voor bezoek van leden milieuorganisaties aan ruilverkavelingen van Haspengouw. Georganiseerd door Nationale Landmaatschappij (Provinciale Directie Ruilverkavleing Diest), op 28 september 1985. Archief Natuurpunt Oost-Brabant, Kessel-Lo.
Twee stijlen
Toen de ruilverkaveling opkwam in de jaren 1950-1960, was het een louter agrarisch instrument: ‘een landbouwingenieursbolwerk’, puur gericht op rationalisering van de landbouw en op een productieverhoging. Vanaf de late jaren 1970 verruimde de doelstelling geleidelijk, op aansturen van natuurverenigingen (die lokaal optraden als drukkingsgroep). Vanaf de jaren 1990 werden ‘ruilverkavelingen nieuwe stijl’ gepromoot, waarin ook rekening werd gehouden met landschapswaarden, natuurbehoud en recreatie op het platteland. Ze kaderden in de uitrol van een breed, multifunctioneel plattelandsbeleid waar ook de Europese gemeenschap op aanstuurde.
Clusters en scores
Verspreid over de voornaamste landbouwstreken in Vlaanderen liggen vandaag clusters van uitgevoerde ruilverkavelingen: ook in de ruimere Getestreek. Dat ze in clusters voorkomen mag niet verbazen, want ruilverkavelen volgt het ‘olievlekprincipe’. Het verhoogde de landbouwopbrengsten en kon op die manier voor oneerlijke concurrentie zorgen tussen landbouwers met en zonder akkers in ruilverkavelingsgebied. Daarom werd in het kader van ruilverkavelingsprojecten in één gemeente ook het nut voor buurgemeenten onderzocht. Om ervoor te zorgen dat het ruilen van kavels eerlijk gebeurde, kreeg ieder perceel een score toegekend. In die score zat bijvoorbeeld de vochtigheidsgraad van de bodem verrekend. Hoe hoger de score, hoe beter de grond voor agrarisch gebruik. Valleibodems zijn natter en kregen, over het algemeen, lagere scores toegekend.
Melkwezer
Een van de grootste ruilverkavelingsprojecten in de Getestreek vond plaats in Melkwezer (1978-96). Het werkingsgebied van die ruilverkaveling was relatief groot: 2800 hectare. Het betrof delen van Tienen, Linter en Zoutleeuw. In het noorden stroomde de Grote Gete, in het zuiden was de Kleine Gete de buitengrens. Daardoor werd maar liefst 38% van het ruilverkavelingsgebied ingenomen door valleigrond. Die was minder geschikt voor akkerbouw, en deed vooral dienst als weiland. Sommige boeren waren vragende partij voor de omzetting van weides naar akkergrond. Een ruilverkaveling, compleet met ondergrondse drainering en bijhorende aanpassingen aan de waterhuishouding, bood hen dus perspectief.
Beeld: Ruilverkavelingsweg. ‘Ruilverkaveling Melkwezer: een landinrichtingsproject van 5b’, Hagelandnieuws 8 (1994), p. 36.
Vanaf het begin koos men in Melkwezer voor een onderverdeling van het gebied in zones: intensieve landbouwzones, valleizones, overgangszones en een groene zone. Het opzet was om landbouw- en natuurgebied zoveel mogelijk gescheiden te houden. Op het terrein resulteerde dat in de versterking van akkerlandbouw op het plateau, terwijl de valleinatuur - althans op de voor de landbouw minst waardevolle percelen - ongemoeid werd gelaten. Op andere plaatsen in de vallei die in de categorie overgangszone vielen, werd ruimte voor landbouw bijgemaakt. Dat gebeurde bijvoorbeeld langs de Kleine Gete. Zo breidde het akkerareaal dus uit.
